Mantra Library

धृतराष्ट्र उवाच

सञ्जय उवाच

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।

अर्जुन उवाच

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्।

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः।

संजय उवाच

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्।

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।

अर्जुन उवाच

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन।

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः।

सञ्जय उवाच

सञ्जय उवाच

श्री भगवानुवाच

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।

अर्जुन उवाच

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या

सञ्जय उवाच

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।

श्री भगवानुवाच

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।

न जायते म्रियते वा कदाचि

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।

अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।

अर्जुन उवाच

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।

श्री भगवानुवाच

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।

न हि कश्िचत्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च।

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।

श्री भगवानुवाच

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः।

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः।

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः।

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।

अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे।

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव।

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः।

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्।

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति।

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते।

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः।

नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि।

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः।

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्।

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः।

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः।

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः।

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः।

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः।

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।

श्री भगवानुवाच

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।

बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।

अर्जुन उवाच

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।

श्री भगवानुवाच

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।

अर्जुन उवाच

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।

श्री भगवानुवाच

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।

श्री भगवानुवाच

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।

मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते।

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।

अव्यक्तं व्यक्ितमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।

अर्जुन उवाच

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।

श्री भगवानुवाच

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्।

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्।

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना।

कविं पुराणमनुशासितार

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्।

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्।

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन।

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः।

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे।

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः।

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्।

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः।

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्।

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते।

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन।

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव

श्री भगवानुवाच

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्।

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना।

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्।

यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्।

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्।

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः।

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।

मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्।

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः।

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते।

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्।

पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च।

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च।

यान्ति देवव्रता देवान् पितृ़न्यान्ति पितृव्रताः।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः।

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः।

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति।

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः।

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा।

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।

श्री भगवानुवाच

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः।

अर्जुन उवाच

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।

स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।

श्री भगवानुवाच

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः।

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप।

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।

अर्जुन उवाच

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।

श्री भगवानुवाच

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा।

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।

सञ्जय उवाच

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।

अर्जुन उवाच

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि

अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो

श्री भगवानुवाच

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च

सञ्जय उवाच

अर्जुन उवाच

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि

पितासि लोकस्य चराचरस्य

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त

श्री भगवानुवाच

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो

सञ्जय उवाच

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।

अर्जुन उवाचएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।येचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।

श्री भगवानुवाचमय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः।।12.2।।

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्।।12.3।।

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः।।12.4।।

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।12.6।।

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्।।12.7।।

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः।।12.8।।

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय।।12.9।।

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि।।12.10।।

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्।।12.11।।

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्।।12.12।।

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी।।12.13।।

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.14।।

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः।।12.15।।

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.16।।

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।शुभाशुभपरित्यागी भक्ितमान्यः स मे प्रियः।।12.17।।

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः।।12.18।।

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्ितमान्मे प्रियो नरः।।12.19।।

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः।।12.20।।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।।

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु।।13.4।।

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्िचतैः।।13.5।।

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।।

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.7।।

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.8।।

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।।

असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।।

मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.11।।

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।।

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।।

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।।

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।

श्री भगवानुवाचपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।।

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।।

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्।संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।।

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।।

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।।

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।।

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्।।14.7।।

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत।।14.8।।

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत।।14.9।।

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा।।14.10।।

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत।।14.11।।

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ।।14.12।।

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन।।14.13।।

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।14.14।।

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते।।14.15।।

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्।।14.16।।

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।।14.17।।

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः।।14.18।।

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति।।14.19।।

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते।।14.20।।

अर्जुन उवाचकैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते।।14.21।।

श्री भगवानुवाचप्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति।।14.22।।

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते।।14.23।।

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।14.24।।

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते।।14.25।।

मां च योऽव्यभिचारेण भक्ितयोगेन सेवते।स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते।।14.26।।

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च।शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च।।14.27।।

श्री भगवानुवाचऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्।।15.1।।

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके।।15.2।।

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा।।15.3।।

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यम्

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्।।15.5।।

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।15.6।।

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति।।15.7।।

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्।।15.8।।

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते।।15.9।।

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः।।15.10।।

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः।।15.11।।

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्।।15.12।।

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः।।15.13।।

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्।।15.14।।

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्।।15.15।।

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते।।15.16।।

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः।।15.17।।

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः।।15.18।।

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत।।15.19।।

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ।एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत।।15.20।।

श्री भगवानुवाच

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्।।16.2।।

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्।।16.4।।

दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव।।16.5।।

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे श्रृणु।।16.6।।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते।।16.7।।

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्।।16.8।।

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः।।16.9।।

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः।।16.10।।

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्िचताः।।16.11।।

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्।।16.12।।

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्।।16.13।।

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी।।16.14।।

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः।।16.15।।

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः।प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ।।16.16।।

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्।।16.17।।

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः।मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः।।16.18।।

तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु।।16.19।।

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्।।16.21।।

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्।।16.22।।

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्।।16.23।।

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि।।16.24।।

अर्जुन उवाचये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः।।17.1।।

श्री भगवानुवाचत्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु।।17.2।।

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।।17.3।।

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः।।17.4।।

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः।।17.5।।

कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्।।17.6।।

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु।।17.7।।

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः।।17.8।।

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः।।17.9।।

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्।।17.10।।

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः।।17.11।।

अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्।।17.12।।

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते।।17.13।।

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते।।17.14।।

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।।17.15।।

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्ित्रविधं नरैः।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते।।17.17।।

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्।।17.18।।

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्।।17.19।।

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्।।17.20।।

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।17.21।।

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्।।17.22।।

तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा।।17.23।।

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्।।17.24।।

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते।।17.26।।

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते।।17.27।।

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह।।17.28।।

अर्जुन उवाच

श्री भगवानुवाच

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।

निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।।

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्िचतं मतमुत्तमम्।।18.6।।

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।।

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।।

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।।

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।।

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।।

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।।

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।।

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।।

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।।

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।।

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।।

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।18.18।।

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि।।18.19।।

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्।।18.20।।

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्।।18.21।।

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्।।18.22।।

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते।।18.23।।

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्।।18.24।।

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते।।18.25।।

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते।।18.26।।

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः।।18.27।।

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते।।18.28।।

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय।।18.29।।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.30।।

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी।।18.31।।

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी।।18.32।।

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.33।।

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी।।18.34।।

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी।।18.35।।

सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति।।18.36।।

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्।।18.37।।

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्।।18.38।।

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्।।18.39।।

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ित्रभिर्गुणैः।।18.40।।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः।।18.41।।

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।18.42।।

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्।।18.43।।

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्।।18.44।।

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु।।18.45।।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः।।18.46।।

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।18.47।।

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः।।18.48।।

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति।।18.49।।

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा।।18.50।।

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च।शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च।।18.51।।

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः।।18.52।।

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।18.53।।

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्।।18.54।।

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्।।18.55।।

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्।।18.56।।

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव।।18.57।।

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि।।18.58।।

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति।।18.59।।

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्।।18.60।।

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया।।18.61।।

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्।।18.62।।

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।।18.63।।

सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्।।18.64।।

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे।।18.65।।

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।18.66।।

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति।।18.67।।

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।भक्ितं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः।।18.68।।

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि।।18.69।।

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः।।18.70।।

श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्।।18.71।।

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय।।18.72।।

अर्जुन उवाचनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव।।18.73।।

सञ्जय उवाचइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्।।18.74।।

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्।।18.75।।

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः।।18.76।।

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।

मेधाजननम्।

रोगोपशमनम्।

मूत्रमोचनम्।

अपां भेषजम्।

अपां भेषजम्।

अपां भेषजम्।

यातुधाननाशनम्।

यातुधाननाशनम्।

विजयाय प्रार्थना।

पाप -विमोचनम्।

नारी–सुखप्रसूतिः।

यक्ष्मनाशनम्।

विद्युत्।

कुलपा कन्या

पुष्टिकर्म।

शत्रुबाधनम्।

रुधिरस्रावनिवृत्तये धमनीबन्धनम्।

अलक्ष्मीनाशनम्।

शत्रुनिवारणम्।

शत्रुनिवारणम्।

शत्रुनिवारणम्।

हृद्रोग-कामिला-नाशनम्।

शत्रुनिवारणम्।

शत्रुनिवारणम्।

ज्वर-नाशनम्।

शर्मप्राप्तिः।

स्वस्त्ययनम्।

रक्षोघ्नम्।

राष्ट्राभिवर्धनम्, सपत्नक्षयणं च।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

पाशमोचनम्।

महद्ब्रह्म।

आपः।

मधुविद्या।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

परमं धाम

भुवनपतिसूक्तम्।

आस्रावस्य

दीर्घायुःप्राप्तिः।

इन्द्रस्य वीर्याणि।

सपत्नहाऽग्निः।

शापमोचनम्।

क्षेत्रियरोगनाशनम्।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

पाशमोचनम्।

श्रेयःप्राप्तिः।

शत्रुनाशनम्।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

वस्युनाशनम्।

अभय प्राप्तिः।

सुरक्षा

बलप्राप्तिः।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

पृश्निपर्णी।

पशुसंवर्धनम्।

शत्रुपराजयः।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

दीर्घायुष्यम्।

कामिनीमनोऽभिमुखीकरणम्।

क्रिमिजम्भनम्।

क्रिमिनाशनम्।

यक्ष्मविबर्हणम्।

पशवः।

विश्वकर्मा।

पतिवेदनम्।

शत्रुसेनासंमोहनम्।

शत्रुसेनासंमोहनम्।

स्वराज्ये राज्ञः पुनः स्थापननम्।

प्रजाभी राज्ञः संवरणम्।

राष्ट्रस्य राजा राजकृतश्च

शत्रुनाशनम्।

यक्ष्मनाशनम्।

राष्ट्रधारणम्।

दुःखनाशनम्।

रायस्पोषप्राप्तिः।

दीर्घायुः प्राप्तिः।

शालानिर्माणम्।

आपः।

गोष्ठः।

वाणिज्यम्।

स्वस्तये प्रार्थना।

कृषिः।

वनस्पतिः।

अजरं क्षत्रम्।

रयिसंवर्धनम्।

शान्तिः।

वर्चः प्राप्तिः।

वीर-प्रसूतिः।

समृद्घि-प्राप्तिः।

कामस्य इषुः।

दिक्षु आत्मरक्षा।

शत्रुनिवारणम्।

पशुपोषणम्।

अविः।

सांमनस्यम्।

यक्ष्मनाशनम्

१-७ वेनः। बृहस्पतिः, आदित्यः। त्रिष्टुप् २, ५ पुरोऽनुष्टुप्।

आत्मविद्या।

शत्रुनाशनम्

वाजीकरण

स्वापनम्।

विषघ्नम्।

विषनाषनम्

राज्याभिषेकः।

आञ्जनम्।

शङ्खमणिः।

अनड्वान्

रोहिणी- वनस्पतिः।

रोगनिवारणम्

स्वर्ज्योतिः प्राप्तिः।

वृष्टिः।

सत्यानृतसमीक्षकः।

अपामार्गः।

अपामार्गः।

अपामार्गः।

पिशाचक्षयणम्।

गावः।

अमित्रक्षयणम्।

पाप-मोचनम्।

पापमोचनम्।

पापमोचनम्।

पाप-मोचनम्।

पापमोचनम् ।

पापमोचनम् ।

पापमोचनम् ।

राष्ट्रदेवी ।

सेनानिरीक्षणम्।

सेनासंयोजनम्।

पाप-नाशनम्

ब्रह्मौदनम्।

मृत्युसंतरणम्।

सत्यौजा अग्निः।

कृमिनाशनम्।

वाजिनीवान् ऋषभः।

संनति

शत्रुनाशनम्।

अमृतासुः।

भुवनेषु ज्येष्ठः।

विजयाय प्रार्थना।

कुष्ठतक्मनाशनम्।

लाक्षा

ब्रह्मविद्या।

अरातिनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

आत्मा

आत्मरक्षा

संपत्कर्म।

ऋतस्य यज्ञः।

सर्पविषनाशनम्।

कृत्यापरिहरणम्।

रोगोपशमनम्।

वृषरोगशमनम्।

ब्रह्मजाया।

ब्रह्मरावी

ब्रह्मगवि

शत्रुसेनात्रासनम्।

शत्रुसेनात्रासनम्।

तक्मनाशनम्।

क्रिमिघ्नम्।

ब्रह्मकर्म

गर्भाधानम्।

नवशालायां घृतहोमः।

अग्निः।

दीर्घायुः।

रक्षोघ्नम्।

दीघायुष्यम्।

कृत्यापरिहरणम्।

अमृतप्रदाता

आत्मगोपनम्।

आत्मगोपनम्।

१-३ अथर्वा। १ त्वष्टा, पर्जन्यः, ब्रह्मणस्पतिः, अदितिः, २ अंशः, भगः, वरुणः, मित्रः, अर्यमा, अदितिः, मरुतः,३ अश्विनौ, द्यौष्पिता। पथ्याबृहती, २ संस्तारपङ्क्तिः, ३ त्रिपदा विराड्गायत्री।

वर्चः प्राप्तिः

शत्रुनाशनम्।

असुरक्षयणम्।

कामात्मा

कामात्मा

संप्रोक्षणम्।

पुंसवनम्।

सर्प-विष-निवारणम्।

मृत्युजयः।

बलासनाशनम्।

शत्रुनिवारणम्।

अक्षिरोगभैषजम्।

गर्भदृंहणम्।

ईर्ष्याविनाशनम्।

पावमानम्।

यक्ष्मनाशनम्।

केशवर्धनी औषधिः।

भैषज्यम्।

अपां भैषज्यम्।

अपां भैषज्यम्।

मन्याविनाशनम्

पाप्मनाशनम्।

अरिष्टक्षयणम्।

अरिष्टक्षयणम्।

अरिष्टक्षयणम्।

पापशमनम्।

गौः।

यातुधानक्षयणम्।

इन्द्रस्तवः।

शत्रुनाशनम्।

वैश्वानरः।

वैश्वानरः।

शापनाशनम्।

वर्चस्यम्।

वर्चस्यम्।

अभयम्।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

परस्परचित्तैकीकरणम्।

मन्युशमनम्।

रोगनाशनम्।

दुःष्वप्ननाशनम्।

दुःष्वप्ननाशनम्।

दीर्घायुः प्राप्तिः।

स्वस्तिवाचनम्।

अग्निस्तवः।

अभययाचना।

एनोनाशनम्।

भैषज्यम्।

सर्वतो रक्षणम्।

अमित्रदम्भनम्।

सौमनस्यम्।

सर्पेभ्यो रक्षणम्।

जलचिकित्सा।

यशः प्राप्तिः।

औषधिः।

पतिलाभः।

विश्वस्रष्टा।

पावमानम्।

वर्चोबलप्राप्तिः।

सांमनस्यम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

वपनम्।

वर्चःप्राप्तिः।

अघ्न्याः।

अन्नम्।

वाजीकरणम्।

सांमनस्यम्।

सांमनस्यम्।

सपत्नक्षयणम्।

आयुष्यम्।

प्रतिष्ठापनम्।

दम्पत्यो रयिप्राप्तये प्रार्थना।

ऊर्जःप्राप्तिः।

अरिष्टक्षयणम्।

गर्भाधानम्।

जायाकामना।

भैषज्यम्।

निर्ऋतिमोचनम्।

यक्ष्मनाशनम्।

वृषकामना।

राज्ञः संवरणम्।

ध्रुवो राजा।

प्रीतिसंजननम्।

इषुनिष्कासनम्।

यक्ष्मनाशनम्।

वाजी।

स्वस्त्ययनम्।

सांमनस्यम्।

कुष्ठौषधिः।

चिकित्सा।

अभिभूर्वीरः

अजरं क्षत्रम्।

संग्रामजयः।

विषदूषणम्।

वाजीकरणम्।

अभिसांमनस्यम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

कासशमनम्।

दूर्वाशाला

विश्वजित्।

मेधावर्धनम्।

पिप्पली-भैषज्यम्।

दीर्घायुः प्राप्तिः।

उन्मत्ततामोचनम्।

पाशमोचनम्।

पापनाशनम्।

उन्मोचनम्।

पापमोचनम्।

मधुमदन्नम्।

आनृण्यम्।

आनृण्यम्।

आनृण्यम्।

सुकृतस्य लोकः।

सुकृतलोकप्राप्तिः

तृतीयो नाकः।

सौमनसम्।

निर्ऋत्यपस्तरणम्।

वीरस्य रथः।

दुन्दुभिः।

यक्ष्मनाशनम्।

राजा

भगप्राप्तिः

स्मरः।

स्मरः।

स्मरः।

मेखलाबन्धनम्।

शत्रुनाशनम्।

बलप्राप्तिः।

केशदृंहणम्।

केशवर्धनम्।

क्लबत्वम्।

सौभाग्यवर्धनम्।

सुमङ्गलौ दन्तौ।

गोकर्णयोर्लक्ष्यकरणम्।

अन्नसमृद्धिः।

आत्मा।

आत्मा।

आत्मा।

आत्मा।

आत्मा।

अदितिः

आदित्याः।

शत्रुनाशनम्।

स्वस्तिदा पूषा।

सरस्वती।

राष्ट्रसभा।

शत्रुनाशनम्।

सविता

सविता

सविता

द्रविणार्थ प्रार्थना।

दवृष्टिः।

प्रजाः।

अनुमतिः।

एको विभुः।

ज्योतिः।

दुःस्वप्ननाशनम्।

सविता।

विष्णुः।

विष्णुः।

इडा।

स्वस्ति।

अग्नाविष्णू।

अञ्जनम्।

शत्रुनाशनम्।

दीर्घायुः।

दीर्घायुः।

शत्रुनाशनम्।

सपत्नीनाशनम्।

अञ्जनम्।

वासः।

केवलः पतिः।

आपः।

सरस्वान्।

सुपर्णः।

पापमोचनम्।

वाक्

इन्द्राविष्णुः।

ईर्ष्यानिवारणम्।

सिनीवाली।

कुहूः।

राका।

देवपत्न्यः।

विजयः।

परिपाणम्।

सांमनस्यम्।

दीर्घायुः।

अध्यापकविघ्नशमनम्।

मार्गस्वस्त्ययनम्।

विषभैषज्यम्।

सरस्वती।

अन्नम्।

शाप-मोचनम्।

रम्यं गृहम्।

तपः।

शत्रुनाशनम्।

दुरितनाशनम्।

पापमोचनम्।

दुरितनाशनम्।

ब्रह्म।

आत्मा।

सरस्वती।

सुखम्।

शत्रुदमनम्।

अग्निः।

इन्द्रः।

घर्मः।

गण्डमालाचिकित्सा।

अघ्न्याः।

गण्डमालाचिकित्सा।

शत्रुनाशनम्।

वन्दमोचनम्।

अमावास्या।

पूर्णिमा।

सूर्याचन्द्रमसौ।

अग्निः।

पाशमोचनम्।

क्षत्रभृदग्निः।

अरिष्टनेमिः।

त्राता इन्द्रः।

व्यापको देवः।

सर्पविषनाशनम्।

दिव्या आपः।

शत्रुबलनाशनम्।

सुत्रामा इन्द्रः।

सुत्रामा इन्द्रः।

शत्रुनाशनम्।

सांमनस्यम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

यज्ञः

हविः।

वेदी।

दुःष्वप्ननाशनम्।

दुःष्वप्ननाशनम्।

आत्मनोऽहिंसनम्।

क्षत्रियः।

गौः।

दैव्यं वचः।

अमृतत्वम्।

संतरणम्।

शत्रुनाशनम्।

राष्ट्रभृतः।

शत्रुनाशनम्।

आत्मा।

पापनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुनाशनम्।

पापलक्षणनाशनम्।

ज्वरनाशनम्।

शत्रुनिवारणम्।

वर्मधारणम्।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

दीर्घायुःप्राप्तिः।

शत्रुनाशनम्।

शत्रुदमनम्।

प्रतिसरो मणिः।

गर्भदोषनिवारणम्।

ओषधयः।

शत्रुपराजयः।

विराट्।

विराट्।

मधुविद्या।

कामः

शाला।

ऋषभः

पञ्चौदनो अजः।

अतिथि-सत्कारः।

गौः

यक्ष्मनिवारणम्।

आत्मा।

आत्मा।

कृत्यादूषणम्।

ब्रह्मप्रकाशनम्।

सपत्नत्क्षयणो वरणमणिः।

सर्पविषदूरीकरणम्।

विजयप्राप्तिः।

मणिबन्धनम्।

सर्वाधारवर्णनम्।

ज्येष्ठब्रह्मवर्णनम्।

शतौदना गौः।

वशा गौः।

ब्रह्मौदनम्।

रुद्रः।

ओदनः।

प्राणः।

ब्रह्मचर्यम्।

पापमोचनम्।

उच्छिष्ट ब्रह्म-सूक्तम्।

अध्यात्मम्।

शत्रुनिवारणम् ।

शत्रुनाशनम्।

भूमिसूक्तम्।

१-५५ भृगुः। अग्निः, मन्त्रोक्ताः, २१-३३ मृत्युः। त्रिष्टुप्, २, ५, १२-२०, ३४-३६, ३८-४१- ४३, ५१, ५४ अनुष्टुप्

स्वर्गैदनः।

वशा गौः।

ब्रह्मगवी।

अध्यात्म-प्रकरणम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

अध्यात्मम्।

विवाह- प्रकरणम्।

विवाह-प्रकरणम्।

अध्यात्म-प्रकरणम्।

१-३२ अथर्वा। अध्यात्मं, व्रात्यः। १, ६, ९, १७, २५, ३० साम्न्यनुष्टुप्; २, १८, २६ साम्नी त्रिष्टुप्; ३ द्विपदाऽर्षी पङ्क्तिः ४, २०, २८ द्विपदा ब्राह्मी गायत्री; ५, १३ २१, २९, द्विपदाऽर्ची गायत्री; १४ साम्नी पङ्क्तिः २२ आसुरी गायत्री; ७, १५, २३, ३१ पदपङ्क्तिः; ८, १६, २४, ३२ त्रिपदा प्राजापत्या त्रिष्टुप्; १० एकपदा उष्णिक्; ११ द्विपदाऽर्षी भुरिक् त्रिष्टुप् १२ आर्षी पराऽनुष्टुप्; १९ द्विपदा विराडार्षी पङ्क्तिः; २७ निचृदार्षी पङ्क्तिः।

१-११ अथर्वा। अध्यात्मं, व्रात्यः। १ पिपीलिकमध्या गायत्री; २ साम्नी उष्णिक्; ३ याजुषी जगती;

१-१८ अथर्वा। अध्यात्मं, व्रात्यः। १, १३, १६ दैवी जगती; ४, ७, १० प्राजापत्या गायत्री; २,

१-२१ अथर्वा। रुद्रः। १ त्रिपदा समविषमा गायत्री; २ त्रिपदा भुरिगार्ची त्रिष्टुप्;

१-२७ अथर्वा। अध्यातमं, व्रात्यः। १,४ आसुरी पङ्क्तिः; ७, १०, १३, १६, २५ आसुरी बृहती;

१-५ अथर्वा। अध्यात्मं, व्रात्यः। १ त्रिपदा निचृद् गायत्री; २ एकपदा विराड् बृहती; ३ विराडुष्णिक्;

अध्यात्म-प्रकरणम्।

दुःखमोचनम्।

१-६ अथर्वा। वाक्। १ आसुरी अनुष्टुप्, २ आसुरी उष्णिक्, ३ साम्नी उष्णिक्,

१-६ ब्रह्मा।आदित्यः। १ आसुरी गायत्री, २-३ आर्ची अनुष्टुप्, ४ प्राजापत्या त्रिष्टुप्,

१-७ ब्रह्मा। आदित्यः,। १,३ साम्नी अनुष्टुप्, २ साम्नी उष्णिक्, ४ त्रिपदा अनुष्टुप्,

१-१० यमः। दुःष्वप्ननाशनम्। १-६ (प्रथमा) विराड् गायत्री ५ (प्रथमा) भुरिक्, ६(प्रथमा) स्वराट्,

१-११ यमः। दुःष्वप्ननाशनं,उषा। १-४ प्राजापत्याऽनुष्टुप्, ५ साम्नी पङ्क्तिः ६ निचृदार्षी बृहती,

१-१३ यमः। दुःष्वप्ननाशनं, उषा। १ पङ्क्तिः, २ साम्नी अनुष्टुप्, ३ आसुरी उष्णिक्, ४ प्राजापत्या गायत्री,

१-२७ यमः। दुःष्वप्ननाशनम्। १-२७ (प्रथमा) एकपदा यजुर्ब्राह्मी अनुष्टुप्, १-२७ (द्वितीया) त्रिपदा निचृद्गायत्री,

१-४ यमः। १ प्रजापतिः, २ अग्निः, सोमः, पूषा, ३-४ सूर्यः। प्राजापत्या आर्च्यनुष्टुप्,

अभ्युदयाय प्रार्थना।

पितृमेधः।

पितृमेधः।

पितृमेधः।

पितृमेधः।

यशः।

आपः।

जातवेदाः।

आकूतिः।

जगतो राजा

जगद्बीज पुरुषः।

नक्षत्राणि।

नक्षत्राणी।

शान्तिः।

शान्तिः।

शान्तिः।

शान्तिः।

एकवीरः।

अभयम्।

अभयम्।

अभयम्।

सुरक्षा।

सुरक्षा।

शर्म।

सुरक्षा।

छन्दांसि।

ब्रह्मा।

अथर्वाणः।

राष्ट्रम्।

अश्वः।

हिरण्यधारणम्।

सुरक्षा।

दर्भमणिः।

दर्भमणिः।

दर्भमणिः।

औदुम्बरमणिः।

दर्भः।

दर्भः।

जङ्गिडमणिः।

जङ्गिडः।

शतवारो मणिः।

बलप्राप्तिः।

यक्षमनाशनम्।

कुष्ठनाशनम्।

मेधा।

राष्ट्रं बलमोजश्च।

ब्रह्मयज्ञः।

ब्रह्मा।

भैषज्यम्।

आञ्जनम्।

अस्तृतमणिः।

रात्रिः।

रात्रिः।

रात्रिः।

रात्रिः।

आत्मा।

कामः।

कालः।

कालः।

रायस्पोषप्राप्तिः।

दुःष्वप्ननाशनम्।

दुःष्वप्ननाशनम्।

यज्ञः।

यज्ञः।

अङ्गानि।

पूर्णायुः।

सर्वप्रियत्वम्।

आयुर्वर्धनम्।

दीर्घायुत्वम्।

अवनम्।

असुरक्षयणम्।

दीर्घायुत्वम्।

वेदोक्तं कर्म।

आपः।

पूर्णायुः।

वेदमाता।

परमात्मा।

(१-३) १ विश्वामित्रः, २ गोतमः, ३ विरूपः। १ इन्द्रः, २ मरुतः, ३ अग्निः। गायत्री।

१-४ गृत्सोमदो ( मेधातिथिर्वा)। १ मरुतः, २ अग्निः, ३ इन्द्रः, ४ द्रविणोदाः। १-२ विराड् गायत्री, ३ आर्च्युष्णिक्, ४ साम्नी त्रिष्टुप् (१-४ एकावसाना)।

१-३ इरिम्बिठिः । इन्द्रः।

१-३ इरिम्बिठिः। इन्द्रः। गायत्री।

१-७ इरिम्बिठिः। इन्द्रः। गायत्री।

१-९ विश्वामित्रः। इन्द्रः। गायत्री।

(१-४) १-३ सुकक्षः। ४ विश्वामित्रः। इन्द्रः। गायत्री।

(१-३) १ भरद्वाजः, २ कुत्सः, ३ विश्वामित्रः। इन्द्रः। त्रिष्टुप्।

(१-४) १-२ नोधा, ३४ मेध्यातिथिः। इन्द्रः। १-२ त्रिष्टुप्, ३४ प्रगाथः। (बृहती+सतोबृहती)।

१-२ मेध्यातिथिः। इन्द्रः। प्रगाथ। (बृहती+ सतोबृहती)।

१-११ विश्वामित्र। इन्द्रः। त्रिष्टुप्।

(१-७) १-६ वसिष्ठः, ७ अत्रिः। इन्द्रः। त्रिष्टुप्।

(१-४) १ वामदेवः, २ गोतमः, ३ कुत्सः, ४ विश्वामित्रः। १ इन्द्राबृहस्पतिः, २ मरुतः, ३-४ अग्निः। १-३ जगती, ४ त्रिष्टुप्।

१-४ सोभरिः। इन्द्रः। प्रगाथः (विषमा ककुम्+समा सतोबृहती)

१-६गोतमः। इन्द्रः। त्रिष्टुप्।

१-१२ अयास्यः। बृहस्पतिः। त्रिष्टुप्।

(१-१२) १-११ कृष्णः, १२ वसिष्ठः। इन्द्रः। १-१० जगती, ११-१२ त्रिष्टुप्।

(१-६) १-३ मेधातिथिः प्रियमेधाश्च, ४-६ वसिष्ठः। इन्द्रः। गायत्री।

१-७ विश्वामित्रः। इन्द्रः। गायत्री।

(१-७) १-४ विश्वामित्रः, ५-७ गृत्समदः। इन्द्रः। गायत्री।

१-११ सव्यः। इन्द्रः। जगती, १०-११ त्रिष्टुप्।

(१-६) १-३ त्रिशोकः, ४-६ प्रियमेधः। इन्द्रः। गायत्री।

१-९ विश्वामित्रः। इन्द्रः। गायत्री।

१-९ विश्वामित्रः। इन्द्रः। गायत्री।

(१-७) १-५ गोतमः, ७ अष्टकः। इन्द्रः। जगती, ७ त्रिष्टुप्।

योगे॑योगे त॒वस्त॑रं॒ वाजे॑वाजे हवामहे । सखा॑य॒ इन्द्र॑मू॒तये॑ ॥१॥

यदि॑न्द्रा॒हं यथा॒ त्वमीशी॑य॒ वस्व॒ एक॒ इत्। स्तो॒ता मे॒ गोष॑खा स्यात्॥१॥

व्य॑१न्तरि॑क्षमतिर॒न्मदे॒ सोम॑स्य रोच॒ना। इन्द्रो॒ यदभि॑नद् व॒लम्॥१॥

त्वं हि स्तो॑म॒वर्ध॑न॒ इन्द्रास्यु॑क्थ॒वर्ध॑नः । स्तो॒तॄ॒णामु॒त भ॑द्र॒कृत्॥१॥

प्र ते॑ म॒हे वि॒दथे॑ शंसिषं॒ हरी॒ प्र ते॑ वन्वे व॒नुषो॑ हर्य॒तं मद॑म्।

ता व॒ज्रिणं॑ म॒न्दिनं॒ स्तोम्यं॒ मद॒ इन्द्रं॒ रथे॑ वहतो हर्य॒ता हरी॑ ।

आ रोद॑सी॒ हर्य॑माणो महि॒त्वा नव्यं॑नव्यं हर्यसि॒ मन्म॒ नु प्रि॒यम्।

अ॒प्सु धू॒तस्य॑ हरिवः॒ पिबे॒ह नृभिः॑ सु॒तस्य॑ ज॒ठरं॑ पृणस्व ।

यो जा॒त ए॒व प्र॑थ॒मो मन॑स्वान् दे॒वो दे॒वान् क्रतु॑ना प॒र्यभू॑षत्।

अ॒स्मा इदु॒ प्र त॒वसे॑ तु॒राय॒ प्रयो॒ न ह॑र्मि॒ स्तोमं॒ माहि॑नाय ।

य एक॒ इद्धव्य॑श्चर्षणी॒नामिन्द्रं॒ तं गी॒र्भिर॒भ्यर्च आ॒भिः ।

यस्ति॒ग्मशृ॑ङ्गो वृष॒भो न भी॒मः एकः॑ कृ॒ष्टीश्च्य॒वय॑ति॒ प्र विश्वाः॑ ।